• giderek daha fazla rahatlatıcı tedavi gerekmesi
• geceleri öksürme, hırıltı, nefes darlığı ya da göğüste daralma ile uyanma
• astım nedeniyle işe ara vermek zorunda kalma
• normal faaliyet ya da egzersizlerinize devam edemeyeceğinizi düşünme
Yukarıdakilerden herhangi biri söz konusu olduğu takdirde, astımınızın yeniden kontrol altına alınması için doktor ya da hemşirenize görünmelisiniz.

Ne oluyor?
Bir çok astımlının soğuk havayı teneffüs ettiklerinde kendilerini kötü hissetmelerinin sebebi, solunum yollarının soğuğa karşı aşırı derecede hassas olmasıdır, ve soğuk hava alerjisinden dolayı değildir. Soğuk havanın teneffüs edilmesi, dolaylı olarak solunum yollarının kurumasına ve bu nedenle daralmasına neden olur. Buna ek olarak, aşırı soğuk havalarda burundan nefes almakta oldukça zorlaşır. Astımlı kişilerin, ağız yolu ile teneffüs etmeleri durumunda teneffüs edilen hava solunum yollarının daha çok daralmasına sebep olur. Bu da, havanın solunum yollarına ulaştığı anda yeterli derecede ısıtılamamış olmasından kaynaklanmaktadır.

Burun, solunum yollarının rafine edilmemiş havaya karşı korunmasında önemli rol oynamaktadır ve burnun büyüklüğü teneffüs edilen hava miktarını etkilemektedir. Inuitler oldukça soğuk iklim altında yaşamaktadırlar (Grönland adasında) ve yapılan araştırmalar gösteriyor ki, Inuitlerin burun boşlukları diğer bir çok ırktaki insanların burun boşluklarından daha büyüktür!

Soğuk ve egzersiz
Eğer kişi kendini yeterli derecede korumaz ise soğuk havada yapılan egzersiz astımın daha da kötüleşmesine sebep olabilir. Bunun farkında olmak çok önemlidir. Yoğun çabanın yol açtığı astım, dolaylı olarak soğuk havada yapılan ağır egzersiz yüzünden olabilir, çünkü solunum yollarına bol miktarda soğuk hava takviyesi yapılmaktadır. Vücudun yoğun çaba içerisinde olması durumunda ortaya çıkan astıma bağlı rahatsızlıklar, genelde eksi 15 dereceden daha soğuk havalarda yapılan ağır egzersiz ve yarışmalar sırasında meydana gelmektedir.

Normal solunum yolları bile, bir dereceye kadar, soğuk havada yapılan yoğun ve ağır egzersizlere tepki gösterebilir. Bu hem hayvanlar hem de insanlar için geçerlidir. Alaska’da kayak çeken köpeklerden koşu sonrası alınmış doku tahlilleri, köpeklerde değişik derecede akciğer iltihaplanması olduğunu göstermiştir – buna benzer bir durum, uzun mesafe kros kayağı yarışmacılarının soğuk havada yarıştıkları zaman görülür.

Buna rağmen, fiziksel etkinliklerin kondisyonunuzu arttıracağını ve astımın üstesinden gelmenizde yardımcı olacağını unutmamanız önemlidir. Burun ve ağızlarını soğuk havaya karşı korumaları ve önleyici ilaçlarını doğru miktarlarda almaları şartı ile, astımlı kişiler soğuk havalarda bile etkinliklere düzenli şekilde katılabilirler. Egzersiz kişiye uygun şekilde seçilmelidir. Astımlı kişiler, genelde -5 dereceden daha soğuk havalarda egzersiz yapmamalıdırlar.

Soğuktan kaynaklanan astım, soğuktan kaynaklanan alerjiden farklıdır!
Soğuktan kaynaklanan alerji, özellikle soğuk suya maruz kaldıktan sonra görülen bir çeşit kurdeşen hastalığıdır. Soğuk havadan veya soğuk sudan kaynaklanan soğuk kurdeşeni, vücudun bir çok kısmında görülen şişmeler gibi ciddi tepkilere neden olabilir. Soğuktan kaynaklanan alerji, alerji şokuna sebep olabilir. Soğuktan kaynaklanan alerji, genelde oldukça soğuk sularda yüzülünce ortaya çıkar.

Soğuk hava ve havanın toz ve parçacıklarla kirlenmesi
Şehir ve nüfusu yoğun olan yerleşim alanlarında, rüzgarın az ve trafiğin yoğun olduğu soğuk günlerde, havadaki gaz, toz ve parçacıkların miktarında artış görülmektedir. Yakımlı motorlardan (eski arabalardaki) havaya saçılan Nitrojen Dioksit, NO2, havanın kirlenmesine katkıda bulunabilir. Özellikle akciğer fonksiyonlarında azalma görülen astımlı kişiler, NO2’ye tepki gösterebilirler. Dizel araçlardan çevreye yayılan eksoz gazların, açık havanın kirlenmesine büyük katkısı vardır. Trafiğin sebep olduğu kirliliğe ek olarak, soğuk günlerde sobalarda yakılan odunlar da, havanın kirlenmesinde ve havada uzun süre kalan toz ve parçacıkların oluşmasında önemli rol oynamaktadır. Bu tür kirlenmeye en çok eski model odun sobaları sebep olurlar. Havada uzun süre kalabilen toz ve parçacıklar, kronik solunum yolu rahatsızlıkları olan kişilerde hastalıkların ortaya çıkmasına veya hastalıkların daha da ilerlemesine neden olurlar. Aynı şekilde, havada uzun süre kalabilen toz ve parçacıklar, alerjilere sebep olabilecek allerjenleri içerebilirler.

Korunma / Önlem
Soğukta ortaya çıkan astım rahatsızlıklarına karşı önleyici ilaçlar mevcuttur. Bu ilaçlar, solunum yollarının açılmasını ve rahatsızlıkların azalmasını sağlar. Kişi kendini doğru şekilde korursa ve doğru ilaçları kullanırsa, astımlı kişilerin –15 dereceye kadar varan soğuk havalarda dışarı çıkmada çok fazla endişe duymalarına gerek kalmaz. Ancak, astım hastalığı oldukça bireyseldir ve hastalığın gelişmesinde büyük değişiklikler gözlenebilir. Bu nedenle, bazıları daha az soğuk havalarda bile nefes alıp verirken zorluk çekebilir. Kişinin kendi hastalığını tanıması ve kendi tepkilerini dikkate alması önemlidir.

Aynı zamanda unutmamak gerekir ki, diğer kişilere nispeten yaşlı, hasta ve küçük çocuklar çok soğuk havaya karşı daha az dirençlidir. Küçük çocukların, astımdan dolayı olan şikayetlerini dile getirmeleri de o kadar kolay değildir. Aşırı derecede olan soğuklar, ek olarak donma ve soğuk ısırması gibi başka türden sağlık sorunlarına da sebep olabilir. Özellikle cildiniz, kuvvetli rüzgar ve nemle birlikte soğuk havaya karşı daha çok maruz kalacaktır.

• Bunlar vücut geliştiriciler ve atletler tarafından kullanılan anabolik steroidlerden tamamen farklıdır.

• Solunum yoluyla alınan steroidler doğrudan hava yollarına gidip vücudun diğer kısımlarında emilimi çok az olur.

• Doktorunuz reçeteye olanaklı olduğunca en düşük dozu yazacaktır.

• Çocuklar özellikle gelişim açısından yakından izlenmelidir.

Bazı durumlarda, astım belirtileriniz şiddetli bir hal aldığı takdirde, doktorunuz size kısa süreli bir steroid tablet kürü verebilir. Bunlar çabuk ve güçlü bir şekilde etki göstererek iltihaplanmış hava yollarınızı rahatlatır. 3–14 gün arasında değişebilen kısa tablet kürleri, uzun dönemli yan etkilere neden olmayacaktır. Steroid tabletler, vücudun suçiçeğine karşı direncini azaltabildiğinden, bu tabletleri kullanırken suçiçeği ile bir temasınız olduğu takdirde doktorunuza başvurmalısınız.

Tedavide birinci basamak korunmadır. Kişi duyarlı olduğu allerjenlerden uzaklaşmalı, şikayetlerin başlamasına ve atakların ortaya çıkmasına neden olacak etken ve olaylardan sakınmalıdır.

Astım tedavisinde solunum yoluyla verilen ilaçlar öncelikle tercih edilmelidir. Solunum yolu ile ilaç kullanamayan hastalarda diğer tedavi yollarına (tablet, ampul vs.) başvurulmalıdır.

Astımın ilaçla tedavisinde birinci seçenek ilaç solunum yolu ile alınan steroidler olmalıdır. Uzun etkili beta-2 agonist ilaçlar, lökotrien reseptör antagonistleri, teofilin türevi ilaçlardan bir veya birkaçı tedaviye eklenebilir. Kısa etkili beta-2 agonist ilaçlar solunum sıkıntısı atakları sırasında kullanılabilir.

Hasta tedavisini hekim kontrolünde düzenli olarak kullanmalı ve kontrollerini aksatmamalıdır. Düzenli kontrollerde yapılan solunum fonksiyon testleri ile hastanın son durumu değerlendirilmeli ve tedavi planı yeniden oluşturulmalıdır.

Nefes darlığı, hışıltılı solunum ya da uzun süre devam eden kuru öksürük nedeniyle gelen hastanın fizik muayene bulgularının normal veya anormal olmasına bakılmaksızın laboratuar yöntemlerine başvurulmalıdır. Muayene bulguları astım lehine olan hastalarda tanıya ulaşmak daha kolaydır, ancak ataklar arasında gelmiş olan ya da muayene bulguları zayıf olan hastalarda tanı daha da güçleşmektedir.

Her hastaya akciğer grafisi çekilmelidir, unutulmamalıdır ki bazen iltihabi durumlarda ve diğer bazı akciğer hastalıklarında tablo astımı taklit edebilir. Astım bronşialede akciğer grafisi genellikle normaldir.

Astım tanısına destek amacıyla ve diğer hastalıklardan ayırıcı tanısında bazı kan tetkikleri istenebilir.

Astımın kesin tanısı solunum fonksiyon testi ile konulur. Akciğere giren ve çıkan hava miktarlarını ölçme esasına dayanan solunum fonksiyon testinde, astımlı hastalarda belirgin bozulmalar izlenebilir.

Solunum fonksiyon testleri geri dönüşümlü hava yolu daralmalarını gösterebilir. Salbutamol veya Terbutalin ile yapılan bronkodilatasyon testi yol göstericidir. 100 mcg Salbutamol ya da 500 mcg Terbutalin inhalasyon verildikten 10-15 dakika sonra tekrarlanan solunum fonksiyon testinde birinci saniyede dışarı verilen hava miktarında (FEV1), ilaçsız yapılan testteki değere oranla %12 ve/veya 200 ml üzerinde bir artış olması astım tanısını koydurur.

Bazı hastalarda bu erken reversibilite testi negatif çıkabilir. Bu durumda hasta steroid tedavisine alınır ve 2-6 haftalık tedavi sonrası solunum fonksiyon testi tekrarlanır. Geç reversibilite testi dediğimiz bu değerlendirmede FEV1’de %12 veya üzeri bir artış olması astım tanısını teyit eder.

Solunum fonksiyon testi normal olan erişkinlerde ya da bu testi doğru başaramayan çocuklarda tanı için PEF izlemi yapılabilir. Burada hastadan sabah ve akşam saatlerinde ve şikayetlerinin olduğu dönemlerde PEF ölçümü yapması istenir. Günlük PEF değişkenliğinin %20 ve üzerinde olması anlamlıdır.

Tüm bunlara rağmen astım tanısı konulamayan vakalar da olabilir. Bu hastalarda bronş provokasyon testi uygulanması gerekmektedir. Bu testte solunum yollarına artan dozlarda solunum yolu ile Metakolin ya da Histamin maddeleri veya allerjik reaksiyona neden olduğu düşünülen madde verilir. Bu maddelerin verilmesinden sonra tekrarlanan solunum fonksiyon testinde FEV1 değerinde %20 ve üzeri azalma tespit edilirse bronş provokasyon testi pozitif denir ve astım tanısı koydurur.

Kişinin allerjik durumunun değerlendirilmesi için allerji testleri yapılmalıdır. Standart bir allerji testi için 10-15 arası allerjen kullanılması yeterlidir. O bölgeye uygun bitki polenleri, ev hayvanı antijenleri, ev tozu akarları ve küf mantarı allerjenleri testte kullanılır. Çocuk hastalarda kullanılan gıda allerjenlerinin, erişkinlerde kullanılmasına gerek yoktur. 5 yaş altı çocuk grubunda allerji testi uygulamaları anlamlı değildir.

Hastalara allerji deri testi yapılmasının asıl amacı, allerjik astımlıları ayırmak ve bu kişilerin duyarlı oldukları allerjenlerden uzaklaşmasını sağlamaktır. Etken allerjenden korunma tedavide birinci basamağı oluşturmaktadır. Ülkemizde en sık olarak ev tozu akarlarına karşı duyarlılık tespit edilmektedir.

2. Çevresel faktörler : Ev içinde ve dış ortamda atmosfer kirliliği ve allerjen yoğunluğunun artması astım sıklığının artışında önemli birer faktördürler. Genetik faktörlerden bağımsız olarak, yaşamın ilk bir yılında çevresel kaynaklı allerjenler ile yoğun temas astım gelişiminde ciddi ve önemli bir faktördür.

Dış allerjenler vücuda genellikle solunum yoluyla, nadiren sindirim yoluyla girerler. Solunum yolu ile vücuda alınan allerjenlerin başında ev tozu akarları gelir. Dermatophagoides farinae ve Dermatophagoides pteronyssinus isimli bu ev akarları ev tozları içinde yaşayan, gözle görülemeyecek kadar küçük canlılardır. Akarlar besinlerini insan deri döküntülerinden, sularını da insanların nefeslerindeki nemden sağlarlar. Nemli ortamda çok daha kolay ürerler. Akarların dışkıları, salgıları ve ölü dokuları allerjen özelliklere sahiptirler. Bu canlılar halı, kilim, yatak, yorgan, yastık kılıfı gibi ortamlarda çok daha kolay barınır ve ürerler.

Polenler dış ortamdan vücuda alınan diğer önemli allerjenlerdir. Yabani ot, çimen, ağaçlar gibi tüm bitkilerden kaynaklanan polenler vücuda solunum yolu ile alınarak astım atağına neden olabilirler. Polenlere bağlı astım mevsimlerle ilişkili olarak kendini gösterir ve çiçek açma dönemlerinde daha sıkça karşımıza çıkmaktadırlar.

Küf mantarları ise iç ve dış ortamda rutubetli yerlerde bulunurlar ve astımın risk faktörleri arasında yer alırlar. Ev içerisinde en çok banyo, çatı ve bodrum katları gibi nemli bölgelerde barınırlar.

Kedi, köpek, tavuk, güvercin, at gibi hayvanların tüyleri ve kılları da birer allerjendir ve yakın temastaki astımlı bireyler için önemli birer risk faktörüdürler.

Sindirim yolu ile vücuda alınan allejenlerin başında yumurta, süt, balık, kabuklu deniz hayvanları, çikolata gibi besin maddeleri ile her türlü tatlandırıcı, renklendirici ve koruyucu katkı maddeleri bulunan gıda maddeleri gelir. Besinlerle oluşan allerjik tablolar daha ziyade çocuklarda kendini göstermektedir.

Çok önemli bir risk faktörü de sigaradır. Sigara dumanında bulunan 4000’e yakın gaz, duman ve partikül yapısındaki kimyasal maddeler astımın oluşumunda önemli rol oynarlar. Yapılan çalışmalarda gebeliği sırasında sigara içen annelerin bebeklerinin kanında allerjiye bağlı IgE’nin yüksek bulunduğu ve bu bebeklerde allerjik hastalık riskinin yüksek olduğu gösterilmiştir. Ayrıca annesi sigara içen bebeklerde solunum yolu hastalıklarının ve astımın daha sık görüldüğü belirtilmektedir. Sigara içen ya da sigara içilen ortamda bulunan astımlı hastaların tedavisi de çok zor olmaktadır.

Hava kirliliği allerjenlere karşı kişinin daha duyarlı olmasını sağlar ve astımın ortaya çıkmasını kolaylaştırır. Çevre havasını kirleten endüstriyel maddeler ve gazlar, evde kullanılan sobalardan kaynaklanan dumanların yanı sıra parfüm, deodorant gibi kozmetik ürünler de astım gelişiminde risk faktörleridir.

Ani ısı değişiklikleri, soğuk hava gibi meteorolojik faktörler de astım gelişiminde rol oynamaktadır.

3. Solunum yolu enfeksiyonları : Çevresel faktörler arasında da sayabileceğimiz solunum yolu enfeksiyonları astım atağını tetiklemektedir. Bu enfeksiyonlar vakaların yaklaşık % 40’ında etken olarak izlenmektedir.

Bebeklik çağında geçirilmiş olan Respiratuar sinsityal virus enfeksiyonlarının allerjik tablolar ve astımın ortaya çıkmasında rol oynayabileceğini gösteren bulgular olmasına karşın, viral solunum yolu enfeksiyonlarının astıma neden olduğu görüşü ispatlanmamıştır. Ancak bilinen bir gerçek, viral enfeksiyonlar solunum yolu iç duvarında harabiyete neden olmakta ve solunumla alınan allerjenler ya da diğer etkenlerin kolayca solunum yollarına ulaşmasına neden olmaktadır. Böylece allerjene karşı duyarlılık kolaylaşmaktadır.

Sigara içimi ve hava kirliliği enfeksiyonlara karşı direnci azaltarak viral solunum yolu enfeksiyonlarının oluşmasında ve astım ataklarında rol oynamaktadır.

4. Psikolojik faktörler : Vakalarının yaklaşık 1/3’ünde sıkıntı, stres, korku, heyecan gibi psikolojik faktörler astım ataklarının ortaya çıkmasına neden olmaktadır.

5. Hormonal faktörler : Vakaların az bir kısmında hormonal sistemin rolü düşünülmektedir. Çocukluk çağında başlamış olan astım olguları ergenlik dönemi ile geçebilmektedir. Bunun aksine ergenlik dönemi ile başlayan astım olguları da vardır. Gebelik iki yönlü etki yapabilir, gebelikte bazen astım atakları daha ağır bir hal alabilir, ancak ikinci aydan itibaren ataklar hafifler ve seyrekleşir.

6. Diğer etkenler : Hamile kadınların beslenme bozuklukları anne karnındaki bebeklerin beslenmesinde bozulmaya neden olmaktadır. Bu tür anne rahminde beslenme bozukluğu olan bebeklerde doğum sonrasında gelişme gerilikleri gözlenebilmekte ve kanda allerji ile ilgili olan eozinofil protein X değerleri yüksek bulunabilmektedir. Bu bebeklerde doğum sonrası da olsa astım ve diğer allerjik hastalıkların daha sık görüldüğü varsayılmaktadır.

Aspirin, morfin gibi bazı ilaçlar da astım atağının başlamasına neden olabilmektedirler.